«Το λάθος είναι του Βολταίρου...»

Ξένη Δ. Μπαλωτή, Γαλλική Επανάσταση (1789-1799), Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2020, 272 σελ.

«Έφταιγε» η ανισότητα, το βάθος της κοινωνικής αδικίας που δεν αντεχόταν; «Έφταιγαν» ο Βολταίρος, ο Ρουσσώ κι οι φιλόσοφοι που ενέπνευσαν την Επανάσταση; Σίγουρα, μια Επανάσταση είναι πολυπαραγοντικό φαινόμενο. Πόσο μάλον ο επαναστατικός θρίαμβος που έμελλε να αναδειχθεί από την ιστορία ως το πιο αξιομνημόνευτο γεγονός που είχαν βιώσει μέχρι τότε οι Ευρωπαίοι του 18ου αιώνα.

1.

Η ιδιαιτερότητα της Γαλλικής Επανάστασης, αν τη συγκρίνουμε με άλλα επαναστατικά κινήματα στη Γαλλία ή σε άλλες χώρες, βρίσκεται όχι μόνο στις μεγάλες διαστάσεις αυτής της κοινωνικής ανατροπής, αλλ’ επίσης σ’ έναν νέο ιστορικά διακαή πόθο για πολιτική σκέψη, για την ενσωμάτωση των ιδεών σε καταστατικές διατάξεις και στη διατύπωση παγκόσμιων νόμων. «Όταν κάνει κρύο στη Γαλλία», θα σχολιάσει λίγο αργότερα ο δηλητηριώδης Μέτερνιχ με τον γνωστό κυνισμό του, «φταρνίζεται όλη η Ευρώπη». Αυτό εξηγεί τη χωρίς προηγούμενο πανευρωπαϊκή επίδραση που άσκησε το έργο της αποδόμησης και της αναδόμησης  μεταξύ 1789 και 1799, την περίοδο που ερευνά το βιβλίο.

Η Ξένη Δ. Μπαλωτή αναλύει και συμπυκνώνει σε επτά κεφάλαια, στον τόμο Γαλλική Επανάσταση (1789-1799), τις αρχές και τις ιδέες που επηρέασαν την επαναστατική ρήξη με το παρελθόν. Περιγράφει το προηγούμενο, πολιτικό και κοινωνικό status quo, κυρίως όμως το ρόλο των πρωταγωνιστών και τα θυελλώδη πολιτικά γεγονότα της κρίσιμης επαναστατικής περιόδου, όπως αυτά εκτυλίχθηκαν εντός και εκτός των επαναστατικών συνελεύσεων και, τελικά, την ιστορική κατάληξή τους.

Η πλειονότητα των ιστορικών, γενικά, έχει την τάση να περιορίζει το ρόλο που διαδραματίζουν οι ιδέες στον κόσμο των γεγονότων. Πολλοί αφιερώνουν στα εγχειρίδιά τους ένα ή δύο κεφάλαια στη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία, τη ζωγραφική ή  τη μουσική των περιόδων που ερευνούν, προτιμώντας να τονίζουν τα «καθαρά» και «απτά», ιστορικά αίτια μιας επανάστασης: το οικονομικό χάος, τα σφάλματα των υπουργών ή τις μεταλλάξεις των πολιτικών που είχαν αποξενωθεί από τα προνόμιά τους. Ίσως μ’ αυτόν τον τρόπο επιλέγουν τον ευκολότερο δρόμο. Η ιστορία τους συλλαμβάνει τα γεγονότα, τα πράγματα που αλλάζουν, δηλαδή τα πράγματα που θα παρουσιάζονταν στις σημερινές εφημερίδες ως γεγονότα ή ειδήσεις: ένα φορολογικό μέτρο, μια πανδημία, η απόλυση ενός υπουργού, μια αιφνίδια ανατίμηση των βασικών αγαθών ή μια οικονομική ή εμπορική κρίση. Έτσι, όμως, αποτυγχάνει να αντιληφθεί και να κατανοήσει τις κρυφές, υπόγειες κινήσεις και ρεύματα που το μυαλό, εθισμένο στην «πολλή πραγματικότητα», δεν μπορεί να υποψιαστεί ή να προσδιορίσει εωσότου, κάποια μέρα, κάνουν την εμφάνισή τους ως πράξεις που αναγγέλλουν μια νέα ιστορική εποχή.

Η Μπαλωτή αποφεύγει αυτή την «ευκολία». Αντίθετα, στα δύο πρώτα, όπως και στο τελευταίο, κεφάλαια του βιβλίου συλλαμβάνει, αξιολογεί και παραθέτει την επίδραση των «φθοροποιών» ιδεών που προηγήθηκαν της επαναστατικής ρήξης, με επίκληση των έργων του Μοντεσκιέ, του Βολταίρου, του Ρουσσώ, του Ντιντερό, του Ντ' Αλαμπέρ ή του Ντ' Ολμπάκ, και των «νεφώσεων» που αυτά προκάλεσαν. Παραθέτει δηλαδή τις κριτικές στιγμές που δεν είχαν άμεση σχέση με την τιμή του ψωμιού ή τη σιτοδεία, αλλά θα επηρέαζαν σημαντικά τη γαλλική συνείδηση – κι εκείνη θα άλλαζε στο μέλλον ακόμη και την ταξινόμηση του χρόνου.

Η αλήθεια είναι ότι η προοπτική μιας Επανάστασης υπερέβαινε τις κριτικές θεωρήσεις των γάλλων φιλοσόφων. Αλλ' είναι επίσης αλήθεια ότι αυτή είχε υποστεί τον έλεγχο της εμπειρίας που φώναζε με εκατό φωνές ότι ήλθε η ώρα της απαλλαγής από την πολιτική αυθαιρεσία, τον  υποβιβασμό των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων, τις μεγάλες φορολογικές ανισότητες και τους καταναγκασμούς του ατόμου. Ο επαναστατικός θρίαμβος έμελλε να αναδειχθεί από την ιστορία ως το πιο αξιομνημόνευτο γεγονός που είχαν βιώσει μέχρι τότε οι Ευρωπαίοι του 18ου αιώνα. Στα διάφορα σκωπτικά επιγράμματα που κυκλοφορούσαν κυρίως στα πολυάριθμα καφέ και τις λέσχες της γαλλικής πρωτεύουσας, σαρκαστικά, πνευματώδη και καυστικά, δεν υπήρχε πλέον ίχνος σεβασμού απέναντι στους ίσους, αλλ’ ούτε και το προηγούμενο δέος απέναντι στους ανώτερους. Δέκα χρόνια περίπου πριν από την Επανάσταση (1778), στον Γάμο του Figaro, ο πρωταγωνιστής τού Μπομαρσαί μπορούσε να ρωτήσει τον αριστοκράτη θεατή των πρώτων θέσεων: «Τι έχεις κάνει για να αξίζεις τέτοια προνόμια; Κόπιασες να γεννηθείς, τίποτε περισσότερο». Όμως σε καμία έκφραση αμφισβήτησης ή δυσαρέσκειας δεν διατυπώθηκε η ιδέα ή η πρακτική των σφαγών και  της γκιλοτίνας. Ο Βολταίρος είχε ανακηρύξει την κριτική σε δέκατη Μούσα, αλλά στη σκέψη του, όπως και στη σκέψη των άλλων φιλοσόφων του Γαλλικού Διαφωτισμού, οι επαναστατικές αλλαγές είχαν το νόημα των σταδιακών και σταθερών μεταρρυθμίσεων, της άσκησης πειθούς προς τους ισχυρούς και της εκπαίδευσης των αδυνάτων – όχι το χαρακτήρα ενός βίαιου και αιφνίδιου γεγονότος. Το αυστηρό, κριτικό πνεύμα τους δεν θα μπορούσε να φανταστεί ποτέ ότι τα «κατώτερα» κοινωνικά στρώματα θα αποκτούσαν «αιφνιδίως» την ιστορική ικανότητα να πρωταγωνιστήσουν στη δημιουργία των προϋποθέσεων μιας αναγεννησιακής προοπτικής. Και οι ίδιοι θα ένιωθαν τουλάχιστον αγανάκτηση για τις φανατικές εκδηλώσεις του πλήθους, τις βίαιες και παράλογες επαναστατικές υπερβολές και τα φρικτά εγκλήματα, που διαπράχθηκαν, υποτίθεται, στο όνομα των αρχών και των ιδεών του Διαφωτισμού.

Είναι εντυπωσιακή η ταχύτητα με την οποία επικράτησε η ιδέα ότι το «κίνημα» του Διαφωτισμού και η σκέψη των φιλοσόφων υπήρξαν η γενεσιουργός αιτία της Γαλλικής Επανάστασης, μια ιδέα που ο 19ος αιώνας θα θεωρεί σχεδόν κοινό τόπο. Στους Αθλίους του Ουγκώ, που επισημαίνει η συγγραφέας στο πρώτο ακόμη κεφάλαιο του βιβλίου, ο 11χρονος Γαβριάς, τρέχοντας ανάμεσα στα οδοφράγματα στη διάρκεια της Επανάστασης του Ιουλίου (1830), ψιθύριζε τους στίχους ενός τραγουδιού πολύ δημοφιλούς, που απέδιδε στον Βολταίρο και τον Ρουσσώ την «ευθύνη» της Μεγάλης  Επανάστασης:

Το λάθος είναι του Βολταίρου

Το λάθος είναι του Ρουσσώ.

(C'est la faute à Voltaire,

C'est la faute à Rousseau.)

Ωστόσο, αν παρατηρήσουμε τη ζωή και τη δράση των γάλλων φιλοσόφων,  διαπιστώνουμε ότι εκείνο που θέλησαν πραγματικά ήταν να επηρεάσουν τα γεγονότα, να αλλάξουν τους ανθρώπους με την παιδεία, να τους απελευθερώσουν από τις αναχρονιστικές δεισιδαιμονίες, να καλλιεργήσουν το πνεύμα της πολιτικής ελευθερίας και της ευημερίας, αλλά με κανέναν τρόπο δεν ονειρεύτηκαν οι ίδιοι έναν γενικό, κοινωνικό και πολιτικό «κατακλυσμό». Αρκετοί απ’ αυτούς, παρά την πνευματική τους τόλμη, δεν έμειναν ασυγκίνητοι στις απολαύσεις της ζωής που τους περιέβαλλε, ούτε στην τρυφηλότητα και τον εκκεντρικό εξευγενισμό, αριστοκρατικής έμπνευσης, που χαρακτήριζε την εποχή τους. 

Ένα αφηρημένο πάθος για δικαιοσύνη και ελευθερία ενέπνευσε όχι μόνο τους ανθρώπους που έκαναν την Επανάσταση αλλά και εκείνους που την προετοίμασαν. Ο αρχικός τόνος που χαρακτηρίζει την Επανάσταση οφείλεται εν μέρει στο κίνημα του Διαφωτισμού, αλλά  και στην ευαισθησία που ανακαλύπτουμε, π.χ., στα έργα του Μπέιλ,  του  Μοντεσκιέ, του Βολταίρου ή του Ρουσσώ. Εν προκειμένω, οι μεταρρυθμίσεις περιορισμένου φάσματος που υποστηρίχθηκαν από το Πνεύμα των Νόμων του Μοντεσκιέ, τον Homme au quarante écus του Βολταίρου ή την Εγκυκλοπαίδεια των Ντιντερό και Ντ' Αλαμπέρ, στρέφονταν κατά του παλαιού καθεστώτος, έμαθαν στον Γάλλο της τρίτης τάξης να βρίσκει άδικα τα προνόμια, τις κραυγαλέες διαφορές ανάμεσα στις επαρχίες παράλογες και να καταδικάζει το εξοργιστικό φαινόμενο του λιμού. Αλλ’ η «προπαγάνδα» των φιλοσόφων, ίσως περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο παράγοντα, εξηγεί την εκπλήρωση των «προκαταρκτικών» μόνον όρων της Γαλλικής Επανάστασης, δηλαδή την κοινωνική δυσαρέσκεια για την υπάρχουσα κατάσταση και την καλλιέργεια μιας νέας mentalité. Η προπαγάνδα αυτή ήταν, τελικά, μια «εκτός μάχης» φαρέτρα από την οποία η τρίτη τάξη θα αφαιρούσε βίαια τα βέλη.

2.

Στα ενδιάμεσα κεφάλαια (τρίτο έως και έκτο) η συγγραφέας παρακολουθεί τα δραματικά γεγονότα που συνδέθηκαν με τις τρεις συνελεύσεις (Συντακτική,  Νομοθετική, Συμβατική) και το Διευθυντήριο, την περίοδο 1791-1799, τους ρόλους των πρωταγωνιστών τους, τις δράσεις των επαναστατικών παρατάξεων, τις συλλήψεις, τις διώξεις και τις εκτελέσεις όχι μόνο μελών της αριστοκρατίας ή της βασιλικής οικογένειας, αλλά και πρωταγωνιστών της Επανάστασης που δεν συντάχθηκαν με την εκάστοτε επαναστατική αρχή ή έπεσαν θύματα υποψιών της Επιτροπής Δημόσιας Ασφάλειας.

Δύο από τα πιο μελανά γεγονότα αυτής της περιόδου, μεταξύ άλλων, ήταν η εκτέλεση του Λαβουαζιέ, θεμελιωτή της επιστήμης της χημείας, και του Κοντορσέ, ενός από τους επιζώντες γάλλους φιλοσόφους, που έχασε τη ζωή του όχι στη λαιμητόμο αλλά κάτω από περιέργες και ανεξιχνίαστες μέχρι σήμερα συνθήκες.

Ο Κοντορσέ, εναντίον του οποίου είχε εκδοθεί ένταλμα, συνελήφθη στις 27 Μαρτίου 1794 στην κωμόπολη Clamart-le-Vignoble. Οι συνθήκες της σύλληψης και του θανάτου του δεν έχουν εξακριβωθεί μέχρι σήμερα. Λέγεται ότι στο πανδοχείο όπου κατέφυγε, πεινασμένος και ταλαιπωρημένος από την περιπλάνηση στη γαλλική επαρχία, κίνησε τις υποψίες του πανδοχέα ο οποίος ειδοποίησε τις αρχές. Κατά μια εκδοχή προδόθηκε όχι μόνον από την ατημέλητη εμφάνισή του αλλά και από την παραγγελία μιας ομελέτας με δώδεκα αυγά που αποτελούσε συνήθεια των αριστοκρατών. Του έγινε σωματική έρευνα και, στη συνέχεια, καθώς δεν βρέθηκαν στοιχεία ταυτότητας επάνω του, παρά μόνον ένας τόμος με ποίηση του Οράτιου, συνελήφθη και μεταφέρθηκε στις φυλακές της  Bourg-Egalite, όπου πέθανε την επόμενη ημέρα. Ως αιτία του θανάτου αναφέρθηκε η ανακοπή, αλλά στο πιστοποιητικό θανάτου του σημειώθηκε ότι έφερε ίχνη αιμορραγίας στα ρουθούνια. Κατά μια άλλη εκδοχή, αυτοκτόνησε παίρνοντας δηλητήριο που είχε μαζί του για να αποφύγει την ταπείνωση της γκιλοτίνας. Οι σύγχρονες ερμηνείες του ιατρικού πιστοποιητικού, πάντως, οδηγούνται στην κρίση ότι πέθανε από καρδιακή προσβολή, αποτέλεσμα, πιθανόν, της πολυήμερης ταλαιπωρίας του, της έντονης θλίψης του και της σκληρής ανάκρισης στην οποία υποβλήθηκε.

3.

Στο πιο ενδιαφέρον, τελευταίο μέρος του βιβλίου, η συγγραφέας εξιστορεί το ρόλο των γυναικών πριν και μετά την Επανάσταση, την οργάνωση των περίφημων σαλονιών, τις αμφισβητήσεις και τις διώξεις που υπέστησαν στον αγώνα τους να αναγνωριστεί στη διάρκεια της Επανάστασης η ισοτιμία τους με το ανδρικό φύλο και να προστατευτούν τα δικαιώματά τους, εγχειρήματα που έστειλαν μεγάλο αριθμό γυναικών στη λαιμητόμο.

Στη διάρκεια του 18ου αιώνα το ζήτημα των γυναικών υπήρξε αντικείμενο έντονων διαφωνιών. Στα μέσα του αιώνα (1751), όταν άρχισε να δημοσιεύεται η Εγκυκλοπαίδεια, το μεγάλο έργο του Γαλλικού Διαφωτισμού, περιείχε στις σελίδες της αντιφατικές θεωρίες για τη γυναικεία φύση. Ο γερμανός φιλόσοφος Kαντ υποστήριζε ότι οι γυναίκες, όπως οι υπηρέτες, ήταν εθισμένες στην εξάρτηση, ήταν ίσες μεν ως προς την ανθρώπινη φύση με τους άνδρες, αλλ' ως μέλη της πολιτικής κοινωνίας ήταν «παθητικές», χωρίς φωνή, πλην εκείνης των συζύγων και των πατεράδων τους. Οι διαφωνίες πάνω στο θέμα όχι μόνο δεν θα καταλήξουν σε κάποιο αποτέλεσμα, αλλ' αντίθετα θα συνεχιστούν και στον επόμενο αιώνα, και μάλιστα με μεγαλύτερη ένταση.

Ωστόσο, παρά τα μεγάλα εμπόδια, ένας ικανός αριθμός γυναικών άφησε το στίγμα του στην επιστημονική και την καλλιτεχνική κουλτούρα του Διαφωτισμού. Οι γυναίκες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην καλλιέργεια και τη διάδοση επίλεκτων κοινωνικών πρακτικών. Στη διάρκεια της Επανάστασης, η οικοδέσποινα των Γιρονδίνων, Madame Roland (1754-1793), υπήρξε μια από τις ηρωίδες και ένα από τα πρόσωπα-σύμβολα της περιόδου μέχρι την εκτέλεσή της. Υπήρξε η εκπρόσωπος του γυναικείου φύλου και αντιπροσώπευε το πνεύμα της Επανάστασης: ήταν  ταυτόχρονα η έμπνευση, η ηρωίδα και το θύμα της. Δεν ήταν απλώς ηγετική μορφή ενός γαλλικού σαλονιού που πήρε τη θέση της στην ιστορία της εποχής, αλλά μια από τις κορυφαίες και ικανότερες γυναίκες της επαναστατικής παράταξης. Τα ισχυρά και ηρωικά περιγράμματα του χαρακτήρα της καθορίστηκαν ευκρινέστερα στο θέατρο του κόσμου. Σε μια εποχή που η αυτοκρατορία των σαλονιών παρήκμαζε, όταν τα επίκαιρα και ζωτικά συμφέροντα και οι πεποιθήσεις περιόριζαν προς το παρόν στη σκιά όλα τα δευτερεύοντα ζητήματα, πήρε το σκήπτρο και, απαξιώνοντας τη μοιραία και απελπιστική διαφθορά της παραδοσιακής κοινωνίας, άσκησε την επιρροή της στους τολμηρούς και φλογερούς άνδρες που συγκεντρώθηκαν γύρω της, προτάσσοντας τη δύναμη της καθαρής και σθεναρής διάνοιας της.

Ευσύνοπτο, μια μικρή «εγκυκλοπαίδεια» των γεγονότων της Γαλλικής Επανάστασης και των πρωταγωνιστών της, το βιβλίο της Μπαλωτή αφηγείται μεθοδικά την ιστορική μετάβαση από το «παλαιό καθεστώς» σε μια νέα εποχή για τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Η γλώσσα του βιβλίου, απλή και κατανοητή, συνδέει την (έμμεση) επίδραση που άσκησαν οι ιδέες του Γαλλικού Διαφωτισμού στην κρίσιμη επαναστατική περίοδο και εγγυάται την ερμηνευτική κατανόηση μιας από τις αρχικές φάσεις της νεωτερικότητας.