Λογοτεχνία

Donna Tart, Ο μικρός φίλος, μετάφραση από τα αγγλικά: Μιχάλης Δελέγκος, Διόπτρα, Αθήνα 2024, 928 σελ.

Η Ντόνα Tαρτ πλάθει ένα ατμοσφαιρικό, κλειστοφοβικό, θρησκόληπτο οικιακό και κοινωνικό περιβάλλον. Υπογραμμίζει τα χαρακτηριστικά της ζωής στον αμερικανικό Νότο: μητριαρχία, περίπλοκοι οικογενειακοί δεσμοί, παραβατικές συμπεριφορές και συγκάλυψή τους, βία, εξαθλίωση και μοιρολατρία. Η αστυνομική πλοκή δεν σημαίνει ότι διαβάζουμε μια κλασική αστυνομική ιστορία: δεν είναι η αποκάλυψη της ταυτότητας του υπαίτιου του απαγχονισμού του μικρού Ρόμπιν το κεντρικό θέμα του έργου αλλά η ψυχολογική και πνευματική εξέλιξη και η διαμόρφωση της προσωπικότητας της Χάριετ, του έξοχα πλασμένου κεντρικού χαρακτήρα. Τι ακριβώς λοιπόν γράφει αυτή η σχεδόν μυθική συγγραφέας με τα τρία όλα κι όλα ώς σήμερα ογκώδη βιβλία; Τεύχος 151 

Claire Keegan, Μικρά πράγματα σαν κι αυτά, μετάφραση από τα αγγλικά: Μαρτίνα Ασκητοπούλου, Μεταίχμιο, Αθήνα 2022, 128 σελ.

H Ιρλανδή Κλερ Κίγκαν φημίζεται για τη διεισδυτική ματιά και τη λιτή πλην αιχμηρή γραφή της. Τα Μικρά πράγματα σαν κι αυτά εξιστορούν τα διλήμματα, τις αναστολές και τις σκέψεις ενός άνδρα ο οποίος αναγκάζεται, σε συνθήκες φτώχειας, να οδηγήσει σε ένα μοναστήρι μια εγκαταλελειμμένη νεαρή που της είχαν πάρει το εξώγαμο παιδί της. Θα διασφάλιζε την επιβίωσή της – αλλά την ίδια στιγμή ήξερε ότι η μοίρα της της επιφύλασσε μια ζωή οδύνης, αφού στο Μοναστήρι λειτουργούσε πλυσταριό της Μαγδαληνής, στο οποίο γυναίκες όπως η συγκεκριμένη δούλευαν σκληρά σχεδόν σαν σκλάβες. [TBJ]

Αλέξης Πανσέληνος, Λάδι σε καμβά, Μεταίχμιο, Αθήνα 2022, 224 σελ.

Στο τελευταίο του μυθιστόρημα, Λάδι σε καμβά, ο σημαντικός και βραβευμένος πεζογράφος Αλέξης Πανσέληνος, εγγράφει –στο μεγαλύτερο μέρος της– μια εξαιρετικά φιλοτεχνημένη και ενίοτε προκλητικά ασύμμετρη ιστορία ματαίωσης, την περίοδο της επτάχρονης στρατιωτικής δικτατορίας. Ωστόσο, όπως και σε άλλα μυθιστορήματα που κυκλοφορούν με τη συμπλήρωση 50 χρόνων από τη μεταπολίτευση, η καθοριστική πολιτική και κοινωνική συνθήκη της χούντας αποτελεί κι εδώ περισσότερο το φόντο μιας σειράς αρνητικών, αναπόδραστων εξελίξεων για τον Σπύρο, τον κεντρικό ήρωα. Σαν οι μεταγενεστέρες αξιακές συνδηλώσεις να ρίχνουν προειδοποιητικά τη σκιά τους!

Πτήση και μετεωρισμός στον Αλέξη Πανσέληνο

Μια από τις πιο διαδεδομένες κοινοτοπίες όσων ασχολούνται με ζητήματα λογοτεχνίας και γραφής στην Ελλάδα, είναι ότι στη χώρα μας δεν παράγεται μυθιστόρημα με υψηλό επίπεδο και ότι σε γενικές γραμμές «χωλαίνουμε» όποτε πρέπει να υπερβούμε τη μικρή κλίμακα και τους λίγους, μετρημένους στα δάχτυλα του ενός χεριού, αφηγηματικούς χαρακτήρες. Προσωπικά, από παλιά διαφωνούσα με αυτή την παραδοχή, προσπαθώντας να οργανώσω «γραμμές άμυνας» σε σχέση με την βαλλόμενη αξία του ελληνικού μυθιστορήματος, κυρίως επικαλούμενος συγγραφείς που το έχουν υπηρετήσει κατά προτεραιότητα και με μεγάλη ευσυνειδησία, με έμπνευση και εν τέλει με αποτελεσματικότητα, ανάμεσα στους οποίους περίοπτη θέση κατέχει εδώ και δεκαετίες ο Αλέξης Πανσέληνος.

Η εκ των έσω υπονόμευση της ρεαλιστικής αφήγησης στα μυθιστορήματα του Αλέξη Πανσέληνου

Αλέξης Πανσέληνος, Ο Κουτσός Άγγελος, δεύτερη έκδοση, Μεταίχμιο, Αθήνα 2021, 488 σελ.

Αλέξης Πανσέληνος, Κρυφή Πόρτα, Μεταίχμιο, Αθήνα 2016, 184 σελ.

Αλέξης Πανσέληνος, Λάδι σε καμβά,  Μεταίχμιο, Αθήνα 2022, 224 σελ.

Έχω αναφερθεί και με άλλη ευκαιρία στη διπλή φύση της μυθιστορηματικής αφήγησης του Αλέξη Πανσέληνου: τον ενδιαφέρει ως πεζογράφο πολύ σοβαρά η πρόσδεση στην Ιστορία αλλά εκείνο που δίνει τον ιδιαίτερο τόνο στο έργο του είναι η καταφυγή στον μύθο – με διάφορους τρόπους. Γενικότερα η σχέση λογοτεχνίας και ζωής στην πεζογραφία του είναι ένα επαναλαμβανόμενο θέμα, όπως και το σχήμα της ύβρεως και της τιμωρίας και η θεματική της καταξίωσης στην τέχνη και στη ζωή. Τεύχος 150

Stephen King, Περί συγγραφής. Το χρονικό μιας τέχνης, μετάφραση: Μιχάλης Μακρόπουλος, Bell, Αθήνα 2006, 304 σελ.

Εν μέρει εγχειρίδιο «δημιουργικής γραφής», εν μέρει κείμενο θεωρητικού λόγου γύρω από τα ευρύτερα διακυβεύματα της λογοτεχνικής γραφής (συν το αυτοβιογραφικό bonus), το αγέραστο βιβλίο του Στίβεν Κινγκ καταφέρνει να διατηρεί ζωντανή την ονειροπόληση, το «ξελόγιασμα» της γραφής, προσπερνώντας και υπερκερνώντας στο διάβα του πολύ νεότερα, και με περισσότερες ακαδημαϊκές διεκδικήσεις γραμμένα, έργα-εγχειρίδια «δημιουργικής γραφής». Αν θέλετε να μάθετε πώς γράφεται ένα μυθιστόρημα μπορείτε να αναζητήσετε τη σχετική εργασία του ίσως πιο εμπορικού μυθιστοριογράφου της εποχής μας.

Stephen King, Το κινητό, μετάφραση από τα αγγλικά: Γωγώ Αρβανίτη, Bell, Αθήνα 2006, 440 σελ.

Έχουμε όντως χτίσει με ηλεκτρονικά δίκτυα έναν πύργο της Βαβέλ; Όταν το Κινητό του Στίβεν Κινγκ είναι συνδετικός ιστός ανάμεσα στο Θήραμα του Μάικλ Κράιτον και το Δρόμο του Κόρμακ ΜακΚάρθυ.

Stephen King, Παραμύθι. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα αγγλικά: Αντώνης Καλοκύρης, Κλειδάριθμος, Αθήνα 2023, 776 σελ. 

Έκθεση Fantasy: Realms of Imagination, επιμελητές: Tanya Kirk, Matthew Sangster, British Library, διάρκεια έως τις 24/2/2024

Tanya Kirk, Matthew Sangster (eds.), Realms of Imagination: Essays from the Wide Worlds of Fantasy, British Library Publishing, London 2023, 272 σελ.

«Ο τρόπος που οι συγγραφείς του Φανταστικού επιλέγουν να απεικονίσουν τον διάβολο, δεν είναι ποτέ τόσο απλός όσο το “Καλό εναντίον του Κακού”. Αντ’ αυτού, στα κείμενά τους πάντα εμπλέκονται σύνθετοι σχετικοί παράγοντες ώστε να αποφασιστεί τελικώς τι συνιστά το “Καλό” και τι το “Κακό”». Αυτή η σύνθετη διάκριση διατρέχει όλο το Παραμύθι του Στίβεν Κινγκ, ένα βιβλίο πηγή έμπνευσης του οποίου ήταν η πανδημία του κόβιντ-19, καθώς τόσο ο πρωταγωνιστής του όσο και οι περισσότεροι χαρακτήρες άλλοτε είναι καλοί, άλλοτε κακοί, άλλοτε κάτι ενδιάμεσο, που είτε το αναγνωρίζουν οι ίδιοι και τους προβληματίζει, είτε τους συμβαίνει ασυνείδητα, εωσότου φτάσουν να κάνουν μια απόλυτα ηρωική πράξη ή να οδηγηθούν προς τον όλεθρο.

Honoré de Balzac, Ευγενία Γκραντέ, μετάφραση από τα γαλλικά Μίνα Αδελάντε, Κίχλη, Αθήνα, 2023, 352 σελ.

Θεμελιωτής του ρεαλισμού στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αρκείται στην πιστή απεικόνιση της πραγματικότητας, ακούραστος μέχρι εξαντλήσεως συγγραφέας με μεγάλη φαντασία αλλά πρωτίστως δεινός παρατηρητής της ανθρώπινης φύσης και γνώστης της ανθρώπινης ψυχής, ο Μπαλζάκ ξεκίνησε να γράφει την Ευγενία Γκραντέ το καλοκαίρι του 1833 και ολοκληρώνοντάς την είχε πια συλλάβει ένα μεγαλεπήβολο σχέδιο, τη σύνθεση ενός μωσαϊκού της ζωής στη Γαλλία, την εξαντλητική σκιαγράφηση ενός ολόκληρου κόσμου με πάνω από 2.000 χαρακτήρες, τις συνήθειες, τα πάθη και τις αδυναμίες αυτών των ανθρώπων που ξεπερνούν την εποχή τους. Η Ευγενία Γκραντέ είναι η πρώτη ψηφίδα αυτού του μωσαϊκού και, μαζί με την Ούρσουλα Μιερουέ και την Πιερρέτ, συνθέτουν την τριλογία της γαλλικής επαρχίας

Βασίλης Κιμούλης, Όνειρο αληθινό, Αιώρα, Αθήνα 2023, 176 σελ.

Ένας τόμος με διηγήματα τα οποία δεν ξέρουμε καν αν είναι διηγηήματα.  Αν σε ένα διήγημα πρέπει λίγο-πολύ να βρούμε μια αρχή κι ένα τέλος, καθώς και κάποια πλοκή η οποία να συνδέει αιτιωδώς το πρώτο με το τελευταίο, στα πεζά του Βασίλη Κιμούλη τέτοιες προϋποθέσεις καλόν είναι εξαρχής να θεωρηθούν εκτός πεδίου, υπό την έννοια πως μπαίνουν προγραμματικά στο συγγραφικό στόχαστρο ως αποδείξεις της ανάγκης να περάσουμε σε μια πιο περίπλοκη θεώρηση, ξεπερνώντας ακόμα και το μεταμοντέρνο.

H Σαρλότ Ντελμπό (Charlotte Delbo) είναι μια ξεχωριστή φωνή της στρατοπεδικής λογοτεχνίας. Η τριλογία της, Το Άουσβιτς και το μετά (Auschwitz et après), δημοσιευμένο τη δεκαετία του 1970 στις περίφημες  εκδόσεις που ιδρύθηκαν στo Παρίσι της Κατοχής, τις éditions de Minuit, είναι ένα πολύ ιδιαίτερο έργο αυτής της λογοτεχνίας. Ανήκει στις πρώιμες φωνές που εγκαινίασαν έναν δραστικό λόγο στη γαλλική γραμματεία γι’ αυτά τα ζητήματα. Έγραψε αμέσως μετά την επιστροφή της, όπως ο Robert Antelme κι ο David Rousset, αλλά τα έκλεισε σ’ ένα συρτάρι και τα εξέδωσε πολύ αργότερα. Ως γυναίκα συγγραφέας, εστιάζοντας στο βίωμα το δικό της αλλά και των συντροφισσών της, όσων έφυγαν με την ίδια αποστολή, έδωσε τη διάσταση της γυναικείας εμπειρίας τόσο στο στρατόπεδο όσο και στην κατοπινή ζωή με μοναδικό τρόπo.^[1]

Γιασουνάρι Καβαμπάτα, Το σπίτι των κοιμισμένων κοριτσιών και άλλες ιστορίες,  μετάφραση: Έφη Κουκουμπάνη-Πολυτίμου, Καστανιώτη, Aθήνα 1995, 155 σελ.

Η νουβέλα του  Καβαμπάτα έχει ήδη πάρει τη θέση της στον κόσμο των κλασικών αριστουργημάτων. Μιλά για έναν ηλικιωμένο άντρα, τον Εγκούτσι, με φθίνοντα ερωτισμό, καθώς επισκέπτεται μέσα στο σύνολο του μυθιστορηματικού χρόνου έξι  φορές ένα «σπίτι». Κάθε φορά κοιμάται μια νύχτα με μια γυμνή, πολύ νεαρή γυναίκα που είναι τεχνητά κοιμισμένη, δίχως να του επιτρέπεται από τους κανόνες του σπιτιού η σεξουαλική διείσδυση. Περιγράφεται λεπτομερώς και στοχαστικά, ποιητικά θα έλεγε κανείς, η σχέση του Εγκούτσι με το χωρίς ζωή, λόγω νάρκωσης, γυναικείο σώμα, καθώς και οι σκέψεις, οι αναμνήσεις και τα όνειρα του γέρου κάτω από αυτή τη διαδικασία.

Σενέκας, Ἀποκολοκύνθωση, εἰσαγωγή, μετάφραση, σχόλια:  Σταῦρος Τσιτσιρίδης, Κίχλη, Ἀθήνα 2023, 290 σελ.

Περιώνυμη, ἀλλὰ καὶ ἀπελπιστικὰ δύσβατη εἶναι ἡ μενίππεια σάτιρα τοῦ Σενέκα, Ἀποκολοκύνθωση, μὲ ἐκτενὴ εἰσαγωγή, κείμενο, μετάφραση καὶ σχόλια τοῦ  Σταύρου Τσιτσιρίδη. Τὴν ἡμέρα θανάτου τοῦ Κλαυδίου, ἡ ἀξιοθρήνητη Ρωμαϊκὴ Σύγκλητος πείθεται ἀπὸ τὴν ὀργίλη ἀγόρευση τοῦ Ὀκταβιανοῦ καὶ ἀπορρίπτει τὴν αἴτηση γιὰ θεοποίηση. Ἔτσι ὁ Κλαύδιος ἀποστέλλεται στὸν Κάτω Κόσμο. Ἐκεῖ συναντᾶ τοὺς δολοφονημένους συγγενεῖς του καὶ τὰ ἐκδικητικὰ θύματα τῶν ἀλλοπρόσαλλων δικαστικῶν του ἀποφάσεων. Ποία θὰ εἶναι ἡ κόλασή του; [TBJ]

Καζούο Ισιγκούρο, Η Κλάρα και ο Ήλιος, μετάφραση: Αργυρώ Μαντόγλου, Ψυχογιός, Αθήνα 2021, 384 σελ.

Στο όγδοο κατά σειρά βιβλίο του, Η Κλάρα και ο Ήλιος, και το πρώτο που έγραψε μετά το βραβείο Νόμπελ, το οποίο κέρδισε το 2017, ο Καζούο Ισιγκούρο πραγματεύεται την πιο δύσκολη και παράδοξη των σχέσεων (για εμάς, τουλάχιστον, που ζούμε στο σήμερα, μέχρι να μας διαψεύσει –και για τούτο– ο  καιρός), αυτήν δηλαδή με ένα ανθρωποειδές με «συναισθήματα», την Κλάρα, καθώς και τη νομιζόμενη σχέση της με τον θεϊκό ζωοδότη της, τον Ήλιο. Η κριτική μπορεί να διαβαστεί συμπληρωματικά με το κείμενο του Γιώργου Ναθαναήλ «Άνθρωποι και μηχανές», το οποίο δημοσιεύεται στο τεύχος 149 του Βooks’ Journal, που κυκλοφορεί, αλλά και με το κείμενο «Σκέπτομαι. Υπάρχω κιόλας;», γισ το βιβλίο του Ίαν Μακ Γιούαν, Μηχανές σαν κι εμένα (Πατάκη 2019): https://booksjournal.gr/kritikes/logotexnia/4712-skeftomai-yparxo-kiolas

Άννα Δαμιανίδη, Δυο καλοκαίρια και μισό φθινόπωρο. Μυθιστόρημα, Μεταίχμιο, Αθήνα 2023, 484 σελ.

Τέσσερις φίλες και συμμαθήτριες, διαφορετικές μεταξύ τους αλλά με παρόμοιες ανησυχίες, μεγαλώνουν. Χρόνος, η εποχή της χούντας. Τόπος, η Αθήνα. Κοινωνική ομάδα, παιδιά μεσοαστών και μικροαστών.